Solda: Aya Sofya, Ön cephede kuleli İbrahim Paşa Sarayı ve Avluları,
Ortada: Dikilitaşlar ve Hipodrome kalıntıları
Arkada: sonradan istimlak edilecek ve yerine Sultan Ahmet Camii
yapılacak Mahalle Evleri
Pargalı İbrahim Paşa ile Hatice Sultanın At Meydanındaki köşkü popüler televizyon dizisi Muhteşem Yüzyılda sıkça gördüğümüz mekan. Sarayda Topkapı Sarayında olmayan gelenekler var. Örneğin sofra başında kadınlı erkekli yemek yeniyor, etrafta heykeller, resimler var, İbrahim Paşa devamlı keman çalıyor. Tabi bir sinema filmini yada televizyon dizisini belgesel bir filimden ayıran özelik, ilkinde tarihi gerçekleri çok saptırmadan senaryoya bir takım eklemer yapmak ve olaya renk katmaktır. Ama tarihçileri, ve bazı seyircileri memnun etmek zor iş. Kimisi Haremdeki ilişkileri beğenmez, kimi kadınların dekoltesini, kimi Sultan Süleyman neden “Mavi gözlü” der, kimi Pargalı’ya diş biler kimide Hürrem’den nefret eder, “babası Rus Papazı” der. Hollywood’ta yapılan bir Napolyon filminde kimse “yahu bunlar acaba doğrumu? “diye sormaz, ama olay bize gelince çok hassas oluruz. Belki de bu nedenle Atatürkü konu alan bir yabancı filim çekilemez, Türkiye’de çekilenlerde ilk piyasaya çıktığında kıyamet kopar. Bize göre tarihi filmlerde seyircinin heyecanlanması için biraz abartı olacaktır ve yapılan filim eski zamanın gerçeklerini, günümüzün zevk ve anlayışına uygun olarak cilalamak, filmin tutulması açısından gereklidir.
Bu dizi benimde hoşuma gitmiş olmalı ki, Beyazıt kulesini gezdiğim gün Sultan Ahmet meydanına bir uğrayayım ve hem İbrahim Paşanın şu meşhur Sarayını göreyim , hemde içinde yer alan İslam eserleri Müzesini gezeyim dedim. Geziden sonra da İbrahim Paşa ve Köşkü ile ilgili bilgileri de araştıramaya başladım.
Kanuni Sultan Süleyman, Vezir-i Azam-ı İbrahim Paşaya “Pargalı” diye hitap edermiydi bilemeyiz, ama bu onun dört lakabından biri. Parga Yunanistanın Adriyatik denizi kıyısında dünya güzeli bir balıkçı kasabası ve burada bir balıkçının oğlu olarak doğan çocuk sonraları korsanları eline geçiyor ve yolu önce Manisa’ya oradan da Osmanlı sarayına kadar uzanıyor.Manisa’da şehzade Süleyman onun keman çalmasınımı, yoksa mandolin çalmasınımı beğenmiş orasıda pek açık değil. İbrahim Paşanın ikinci lakabı” Frenk İbrahim” yada “Güzel İbrahim”. Frenk lakabı Paşanın güzel sanatlara olan hayranlığından geliyor. Sarayını resim ve heykellerle donattığı gerçek olsa gerek. Macaristan seferinden mitolojinin ünlü “üç güzeller” heykeline getirtip, At Meydanına köşkün tam karşısına cıbıl cıpıldak dikince, halkın ağzı bohça değil’ki, dedikodular alıp yürüyor: ” Bir İbrahim putları yıktı diğeri tekrar dikti “diyorlar.
Üçüncü lakabı “Makbul İbrahim” ise, onun Sultan Süleymanın nazarında ki yüksek mevkinden ve Hünkarın onun fikirlerine verdiği önemden geliyor. İbrahim Paşanın bu lakaptan aldığı öz güven onun sonunu da hazırlıyor ve ölümünden sonraki son lakabına yol açıyor: “Maktul İbrahim”. Bazılarına göre Sultan Süleyman, Hürrem Sultanında etkisiyle İbrahimin sonunu getirmeye karar veriyor. Ama bir taraftan da can dostu ve en yakın akıl babasına kıymaya gönlü el vermiyor ve kaçması için ona her fırsatı tanıyor. Mağrur İbrahim Paşada sonunu bilmesine rağmen Padişahın davet ettiği yemeğe gidiyor, baş başa yiyorlar, içiyorlar. Sonrada İbrahim kendi köşküne döneceğine Topkapı Sarayında kalıyor ve o gece yarısı cellatlar tarafından boğdurularak “Maktul” oluyor.
Osmanlı hanedanında eceliyle ölen Sultanların türbeleri bilinirde, öldürülenlerinki pek bilinmez. Merak ettim araştırdım, bulabildiğim tek bilgi Maktul İbrahim Paşanın Galatadaki Canfeda Zaviyesine defnedildiği. Google haritalarından baktım ve Fındıklıda Canfeda Çıkmazı adlı bir sokak olduğunu ve burada Canfeda Hazretleri türbesi olduğunu gördüm. Bu bilgiyi Columbus’a geri döndükten sonra öğrendiğimden oraya uğrayamadım ama o civarda oturan sevgili okurlarımdan birinden rica ettim, oraya uğrayıp bana türbe ve bahçesinin birkaç resmini çekecek. Kim bilir belki de orada artık ismi okunmayan bir mezar taşının altında yatıyordur İbrahim Paşa. Eşi Hatice Sultana gelince onun türbesi de Haliç sırtlarında Yavuz Sultan Selim Camiinin bahçesindeki üç türbeden biriymiş. Onu da bir dahaki İstanbul yolculuğuma bıraktım. İbrahim Paşa ile Hatice Sultanın oğulları ve Sultan Süleymanın dört oğlundan ikisi; Mehmet ve Cihangir ve damadı Rüstem Paşa ise Şehzadebaşı caminin bahçesindeki türbede yatıyormuş. Ama ne yazık ki ben İstanbuldayken orada restorasyon çalışmaları vardı ve biz içeri girip türbeyi gezemedik.
Divanhane ve Kasr-i Sahnisan
Ikinci Avlu
Ikinci avludan odalarin gorunusu
İbrahim Paşanın Sarayının kesin hangi tarihte yapıldığı bilinmiyor. Bilinen buranın Mimar Sinan tarafından elden geçirildiği ve 1520 tarihinde Kanuni Sultan Süleyman tarafından İbrahim Paşaya hediye edildiği. Evliya Çelebi kitaplarında bu sarayın o zaman İstanbulun en büyük sarayı olduğunu yazmış. At meydanı boyunca bir buçuk futbol sahası uzunluğundaki saray dört iç avlunun içindeki birbirine iç içe geçen binalardan teşekkül etmiş. Civardaki bütün binalar ahşap iken bu saray tamamen kesme taş ve tuğladan örülmüş. İlk üç avlu ve bina, boylu boyuna eski hipodromun basamakları üzerine oturtulmuş. Dördüncüsü ise arka planda imiş ama burası ileriki yüzyıllarda yıkılmış ve yerine Adliye sarayı yapılmış. Cephedeki üçüncü avludaki bina bugün Adalet Bakanlığı arşivi olarak kullanılıyor. Günümüzde İslam ve Türk Eserleri müzesinin bulunduğu ikinci ve birinci avludaki binalar ise Pargalı İbrahim ve Hatice Sultanın ikamet ettiği Saray kısmı. Sultan Süleyman İbrahim Paşanın ve kız kardeşinin on beş gün ve on beş gece süren düğününü bu sarayda yaptırır. Daha sonra şehzadelerinin sünnet düğünleri de burada olur. Bu gelenek İbrahim Paşanın öldürülmesinden sonrada devam eder, 4. Muratın çocukları dahil bir çok şehzadenin sünnet düğünü burada yapılmış. Ama bu muhteşem saray İbrahim Paşanın maktul olmasından sonra sadrazamların ikametgahı, defterhane, mehterhane, mahpushane, terzihane gibi amaçlara da hizmet edecektir.
Müzeye ikinci binadan giriyorsunuz. Kapıdaki görevliden on lira verip bilet aldım ve birinci kattan küçük bir dehlizin içindeki merdivenlerden yukarıya avluya çıktım. “Buraları hipodromun basamakları üzerine kurulu olan yerler olmalı”, diye düşündüm. Ama müzede bina ile ilgili ne bir şema yada bilgi var, onun için ne nerededir bilemiyorsunuz. Avlunun içi küçük bir park adeta. Taş bir patikanın üstünden ikinci kat merdivenlerine doğru yürüyorsunuz. Her iki tarafınızda palmiye ve kauçuk ağaçları, çiçek tarhlarında sonbaharın son demlerini yaşayan kasımpatıları. Avlunun binaya yakın batı kısmında II. Mahmutun yaptırdığı Barok mimarisinden esinlenmiş bir çeşme var. Hemen önünde de yüce bir çınar, üst bölümü budanmış iki asırlık kocamış bir doğu çınarı: Orientalus.
İkinci kattaki odalar tonozlar ve üzerlerine kubbeler ile ayrılmış bölümler .Damdaki büyük bacalardan bunların bir kısmının mutfak olarak kullanılan odalar olduğunu tahmin ettim. Birde büyük bir salon var en dipte. Burada nadir halılar sergileniyor, bugüne kadar hiç görmediğim büyüklükte, Selçuklulardan on yedinci yüzyıla kadar dokunmuş, Uşak, Horasan, İran ve Kafkas Halıları. “Hatice Sultan ile İbrahim Paşanın yemek yedikleri salon burası olmalı” diye düşünüyorum. Yan yana dizilmiş diğer bölümlerde çok kıymetli Kuranı Kerimler sergileniyor yedinci yüzyıldan günümüze kadar gelen Emevi, Abbasi,Memluk, Moğol, Türkmen, Selçuk ve Osmanlı kaligrafi şaheserleri.
Diğer odalarda gene Emevilerden Abbasilere, Memluk, Selçuk ve Osmanlılara kadar, taş oyma ve tahta oyma sanatıyla ilgili büyüklü küçüklü zengin koleksiyonlar var. Binanın zemin katında ise, eski kiler ve çamaşırhanelerin olduğu bölümlere benzettiğim basık tavanlı yerlerde, etnografya müzesinde Anadolu köy evleri ve yaşantıları sergilenmiş. Sergilenmeyen tek şey İbrahim Paşa ve onun hayatı ile ilgili bilgi ve objeler. Ben de bunları kendim hayal etmek için Divanhane denilen ikinci katta At meydanını seyreden büyük salonun yanındaki terasa çıktım. Burası kitaplarda ve Matrakçı Nasuh’ un gravürlerinde görülen Kasr-ı Şahnişin denilen yerdi. Buradan Pargalı ile Hatice Sultanın yaz aylarında At meydanındaki bayram eğlencelerini, el ele seyrettiklerini düşündüm. Sultan Ahmet camiinin minarelerini Mısır Obeliski ile iç içe görmek ne kadar güzeldi. Ama dedim onların zamanında Sultan Ahmet Camii ve etraftaki yüksek ağaçlar yoktu, belki buradan Marmara denizine bakıp hayal kuruyorlardı. Şimdi ise buradaki Cafe'de birkaç genç oturmuş sohbet ediyordu.
Sonra İbrahim Paşanın hazin sonu aklıma geldi, on altı sene yaşadığı bu Sarayda Hatice Sultan haberi duyunca ne yaptı, oğulları Cihangir kaç yaşındaydı, Hatice Sultan herhalde buradan çıkıp Beyazıt’daki eski saraya taşındı. Acaba abisini hiç affettimi? Müzenin kapısından dışarı çıktım ve Dikilitaş’ın yanından eski Divan yolundaki metro istasyonuna doğru yürüdüm.
Cem Özmeral 10 Ocak, 2012 Dublin Ohio
Ikinci Avlu: Cesme ve 2 Asirlik Cinar
Divanhanenin terasindan Sultan Ahmet Camii ve Dikilitas
Ibrahim Pasanin cenazesi (Nakkas Osman 1536)
Kaynakça:
www.archnet.org
www.kultur.gov.tr
PARGALI İBRAHIM PAŞANIN MEZARI BURADAMI?
Aslında yukardaki başlıktaki soruyu tarihçilere sormamız gerekir. Ama biz İstanbullite olarak konuyu araştırdık ve Maktul İbrahim Paşanın öldürüldükten sonra Galata civarında Canfeda Zaviyesine defnedildiğini öğrendik. Sonra da Google haritalarından Fındıklıda Canfeda Çıkmazı sokağında bir türbe olduğu bilgisine ulaştık ve Cihangirde oturan İstanbullite’ın müdavim okuru sevgili Selçuk Eraslan’dan oraya giderek birkaç resim çekmesini rica ettik.
Selçuk türbeye giderek yirminin üzerinde resim çekmiş. Türbenin önünde içeriği doğru fakat şekli son derece iptidai türbe adabını anlatan bir yazı var. Ama türbede yatanlarla ilgili tek bir cümle yok. Yazıda parmaklıklara çaput bağlamayın deniliyor ama türbenin içinde süt kartonu taşımaya yarayan plastik bir kutu, hemen önünde de yakındaki bir fotoğrafçının taşınabilir reklam panosu var. Bu görüntüsü hoş olmayan resimleri eledikten sonra size Selçuk’un çektiği birkaç fotoğrafı sunuyoruz. Sevgili Eraslan’a buradan tekrar teşekkür ederiz.
Acaba fotoğraflardaki üç mezardan biri Makbul İbrahim Paşaya mı ait. Belkide hiç bir zaman bilemiyeceğiz.
Cem Özmeral 13 Ocak, 2012 Dublin Ohio
FOTOĞRAFLAR SELÇUK ERARSLAN
OKUR YORUM VE KATILIMLARI
GÜZİN TANGÖR
MATRAKCI NASUH
Sevgili Cem,
Kanl 8 de Cumartesi ve pazar sabahları yayımlanan canlı haber programına katılan sanat tarihçisi prof. Nurhan Atasoy Kanuni dönemine dair çok gizel bilgiler verdi. Kendisi özellikle o dönemi anlatan minyatürlerden neredeyse belgesel denecek kadar doğru bilgilere ulaşmış.İbrahim Paşa'nın mezarının senin dediğin gibi Beşiktaş'ta Canfeda türbesinin yanındaymış, hatta başucunda da bir çitlembik ağacı varmış.O dönemde yaşayan Nasuh Paşa hakkında da bir sürü şey anlattı. Matrak adı ozamanlar kağıtların kesilererek kuleler şekline getirilip oynanan bir çeşit oyunmuş . Matrakçı çok mükemmel ve doğru çizimler yaparak o dönemi adeta belgelemiş. Mesela Anadolu'dan Bağdat'a kadar varolan kaleleri hatta bahçeleritüm detayı ile, Akdeniz'deki limanları, kaleleri, burçları hatta evleri bile çizmiş, bu bakımdan bu çizimler savaşa giden gemicilere rehber olmuş, Tabi ayrıca Kanuni'nin yaptığı seferleri de resmetmiş.HocNurhan Atasoy onun için tam bir rönesans adamı diyor. Ayrıca o dönemde Matrakçı naturalist bir biçimde yaptığı çiçek resimleri ile de çok meşhurmuş.,aynı zamanda iyi bir hattatmış. Hoca o döneme Çiçek Devri denebileceğini söylüyor, çünkü Lalenin ve karanfilin natüralist bir şekilde ilk o zaman Matrakçı tarafından yapıldığını Lale Devrinin daha sonra geldiğini anlatıyor.
Nurhan Atasoy'un kitapları piyasada kalmamış, yeniden basılacakmış, bilgin olsun.
Sağlıcakla kal
Güzin-----
Hatice Sultan'ın Türbesi
MUSTAFA ÖZMERAL
Yavuz Sultan Selim Camiinin avlusunda üç türbe vardır. Bunlardan sekizgen şeklindeki ilkinde Yavuz Sultan Selim, ikincisinde ise kızı Hatice Sultan, eşi Ayşe Hafsa Sultan ile Şehzadeler Murad, Mahmud ve Abdullah, üçüncüsünde ise Sultan Abdülmecit yatmaktadır. Osmanlı hanedanında tam beş tane Hatice Sultan vardır,tabi burada bahis konusu olan Pargalı İbrahim Paşanın eşi Hatice Sultandır.
Resim için kardeşim Mustafa Özmeral'e teşekkürler.
